(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
14.42. అధ్యాయః 042
అథానుగీతాపర్వ-2
Mahabharata - Ashvamedhika Parva - Chapter Topics
బ్రహ్మణా మహర్షీన్ప్రత్యహంకారతత్వాద్భూతాదిసృష్టిప్రకారకథనం॥ 1 ॥
Mahabharata - Ashvamedhika Parva - Chapter Text

బ్రహ్మోవాచ।

అహంకారాత్ప్రసూతాని మహాభూతాని పంచ వై।
పృథివీ వాయురాకాశమాపో జ్యోతిశ్చ పంచమం॥ 14-42-1(93490)
తేషు భూతాని ముహ్యంతి మహాభూతేషు పంచసు।
శబ్దస్పర్శనరూపేషు రసగంధక్రియాసు చ॥ 14-42-2(93491)
మహాభూతవికారాంతే ప్రలయే ప్రత్యుపస్థితే।
సర్వప్రాణభూతాం ధీరా మహదుత్పద్యతే భయం॥ 14-42-3(93492)
యద్యస్మాజ్జాయతే భూతం తత్ర తత్ప్రవిలీయతే।
లీయంతే ప్రతిలోమాని జాయంతే చోత్తరోత్తరం॥ 14-42-4(93493)
తతః ప్రలీనే సర్వస్మిన్భూతే స్థావరజంగమే।
స్మృతిమంతస్తదా ధీరా న లీయంతే కదాచన॥ 14-42-5(93494)
శబ్దః స్పర్శస్తథా రూపం రసో గంధశ్చ పంచమః।
క్రియాః కరణయుక్తాః స్యురనిత్యా మోహసంజ్ఞితాః॥ 14-42-6(93495)
లోభప్రజనసంభూతా నిర్విశేషా హ్యకించనాః।
మాంసశోణితసంఘాతా అన్యోన్యస్యోపజీవినః॥ 14-42-7(93496)
బహిరాత్మాన ఇత్యేతే దీనాః కృపణజీవినః।
ప్రాణాపానావుదానశ్చ సమానో వ్యాన ఏవ చ॥ 14-42-8(93497)
అంతరాత్మని చాప్యేతే నియతాః పంచ వాయవః।
వాఙ్మనోబుద్ధిరిత్యేభిః సార్ధమష్టాత్మకం జగత్॥ 14-42-9(93498)
త్వగ్ఘ్రాణశ్రోత్రచక్షూంషి రసనా వాక్చ సంయతాః।
విశుద్ధం చ మనో యస్య బుద్ధిశ్చావ్యభిచారిణీ॥ 14-42-10(93499)
అష్టౌ యస్యాగ్నయో హ్యేతే దహంతేఽహంక్రియాః సదా।
స తద్బ్రహ్మ శుభం యాతి తస్మాద్భూయో న విద్యతే॥ 14-42-11(93500)
ఏకాదశ చ యాన్యాహురింద్రియాణి విశేషతః।
అహంకారాత్ప్రసూతాని తాని వక్ష్యామి నామతః॥ 14-42-12(93501)
శ్రోత్రం త్వక్ చక్షుషీ జిహ్వా నాసికా చైవ పంచమీ।
పాదౌ పాయురుపస్థశ్చ హస్తౌ వాగ్దశమీ భవేత్॥ 14-42-13(93502)
ఇంద్రియగ్రామ ఇత్యేష మన ఏకాదశం భవేత్।
ఏతం గ్రామం జయేత్పూర్వం తతో బ్రహ్మ ప్రకాశతే॥ 14-42-14(93503)
బుద్ధీంద్రియాణి పంచాహుః పంచ కర్మేంద్రియాణి చ।
శ్రోత్రాదీన్యపి పంచాహుర్బుద్ధియుక్తాని తత్త్వతః॥ 14-42-15(93504)
అవిశేషాణి చాన్యాని కర్మయుక్తాని యాని తు।
ఉభయత్ర మనో జ్ఞేయం బుద్ధిస్తు ద్వాదశీ భవేత్॥ 14-42-16(93505)
ఇత్యుక్తానీంద్రియాణ్యేతాన్యేకాదశ యథాక్రమం।
మన్యంతే కృతమిత్యేవం విదిత్వా తాని పండితాః॥ 14-42-17(93506)
`త్రీణి స్థానాని భూతానాం చతుర్థం నోపపద్యతే।'
స్థలమాపస్తథాఽఽకాశం జన్మ చాపి చతుర్విధం॥ 14-42-18(93507)
అండజోద్భిజ్జసంస్వేదజరాయుజమథాపి చ।
చతుర్ధా జన్మ ఇత్యేతద్భూతగ్రామస్య లక్ష్యతే॥ 14-42-19(93508)
అపరాణ్యథ భూతాని ఖేచరాణి తథైవ చ।
అండజాని విజానీయాత్సర్వాంశ్చైవ సరీసృపాన్॥ 14-42-20(93509)
స్వేదజాః కృమయః ప్రోక్తా జంతవశ్చ యథాక్రమం।
జన్మద్వితీయమిత్యేతజ్జఘన్యతరముచ్యతే॥ 14-42-21(93510)
భిత్త్వా తు పృథివీం యాని జాయంతే కాలపర్యయాత్।
ఉద్భిజ్జాని చ తాన్యాహుర్భూతాని ద్విజసత్తమాః॥ 14-42-22(93511)
ద్విపాదబహుపాదాని తిర్యగ్గతిమతీని చ।
జరాయుజాని భూతాని వికృతాన్యపి సత్తమాః॥ 14-42-23(93512)
ద్వివిధా ఖలు విజ్ఞేయా బ్రహ్మయోనిః సనాతనా।
తపః కర్మ చ యత్పుణ్యమిత్యేష విదుషాం నయః॥ 14-42-24(93513)
వివిధం కర్మ విజ్ఞేయమిజ్యా దానం చ తన్మఖే।
వేదస్యాధ్యయనం పుణ్యమితి వృద్ధానుశాసనం॥ 14-42-25(93514)
ఏతద్యో వేత్తి విధివత్స ముక్తః స్యాద్ద్విజర్షభాః।
విముక్తః సర్వపాపేభ్య ఇతి చైవ నిబోధత॥ 14-42-26(93515)
`అతః పరం ప్రవక్ష్యామి సర్వం వివిధమింద్రియం॥' 14-42-27(93516)
ఆకాశం ప్రథమం భూతం శ్రోత్రమధ్యాత్మముచ్యతే।
అధిభూతం తథా శబ్దో దిశశ్చాత్రాధిదైవతం॥ 14-42-28(93517)
ద్వితీయం మారుతం భూతం త్వగధ్యాత్మం చ విశ్రుతం।
స్ప్రష్టవ్యమధిభూతం తు విద్యుత్తత్రాధిదైవతం॥ 14-42-29(93518)
తృతీయం జ్యోతిరిత్యాహుశ్చక్షురధ్యాత్మమిష్యతే।
అధిభూతం తతో రూపం సూర్యస్తత్రాధిదైవతం॥ 14-42-30(93519)
చతుర్థమాపో విజ్ఞేయం జిహ్వా చాధ్యాత్మమిష్యతే।
అధిభూతం రసశ్చాత్ర సోమస్తత్రాధిదైవతం॥ 14-42-31(93520)
పృథివీ పంచమం భూతం ఘ్రాణశ్చాధ్యాత్మముచ్యతే।
అధిభూతం తథా గంధో వాయుస్తత్రాదిదైవతం॥ 14-42-32(93521)
ఏషు పంచసు భూతేషు చతుష్టయవిధిః స్మృతః।
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి సర్వం త్రివిధమింద్రియం॥ 14-42-33(93522)
పాదావధ్యాత్మమిత్యాహుర్బ్రాహ్మణాస్తత్వదర్శినః।
అధిభూతం తు గంతవ్యం విష్ణుస్తత్రాధిదైవతం॥ 14-42-34(93523)
అవాగ్గతిరపానశ్చ పాయురధ్యాత్మమిష్యతే।
అధిభూతం విసర్గశ్చ మిత్రస్తత్రాధిదైవతం॥ 14-42-35(93524)
ప్రజనః సర్వభూతానాముపస్థోఽధ్యాత్మముచ్యతే।
అధిభూతం తథా శుక్రం దైవతం చ ప్రజాపతిః॥ 14-42-36(93525)
హస్తావధ్యాత్మమిత్యాహురద్యాత్మవిదుషో జనాః।
అధిభూతం చ కర్మాణి శక్రస్తత్రాధిదైవతం॥ 14-42-37(93526)
వైశ్వదేవీ మనఃపూర్వా వాగధ్యాత్మమిహోచ్యతే।
వక్తవ్యమధిభూతం చ వహ్నిస్తత్రాధిదైవతం॥ 14-42-38(93527)
అధ్యాత్మం మన ఇత్యాహుః పంచభూతాత్మచారకం।
అధిభూతం చ సంకల్పశ్చంద్రమాశ్చాధిదైవతం॥ 14-42-39(93528)
అహంకారస్తథాఽధ్యాత్మం సర్వసంసారకారణం।
అభిమానోఽధిభూతం చ రుద్రస్తత్రాధిదైవతం॥ 14-42-40(93529)
అధ్యాత్మం బుద్ధిరిత్యాహుః షడింద్రియవిచారిణీ।
అధిభూతం తు విజ్ఞేయమహస్తత్రాధిదైవతం॥ 14-42-41(93530)
యథావదధ్యాత్మవిధిరేష వః కీర్తితో మయా।
జ్ఞానమస్య హి ధర్మజ్ఞాః ప్రాప్తం జ్ఞానవతామిహ॥ 14-42-42(93531)
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థాశ్చ మహాభూతాని పంచ చ।
సర్వాణ్యేతాని సంధాయ మనసా సంప్రధారయేత్॥ 14-42-43(93532)
క్షీణే మనసి సర్వస్మిన్న జన్మసుఖమిష్యతే।
జ్ఞానసంపన్నసత్త్వానాం తత్సుఖం విదుషాం మతం॥ 14-42-44(93533)
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి సూక్ష్మభావకరీం శివాం।
నివృత్తిం సర్వభూతేషు మృదునా దారుణేన వా॥ 14-42-45(93534)
గుణాగుణమనాసంగమేకచర్యమనంతరం।
ఏతద్బ్రాహ్మణజం వృత్తమాహురేకపదం సుఖం॥ 14-42-46(93535)
విద్వాన్కూర్మ ఇవాంగాని కామాన్సంహృత్య సర్వశః।
విరజాః సర్వతో ముక్తో యో నరః స సుఖీ సదా॥ 14-42-47(93536)
కామానాత్మని సంయంయ క్షీణతృష్ణః సమాహితః।
సర్వభూతసుహృన్మైత్రో బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే॥ 14-42-48(93537)
ఇంద్రియాణాం నిరోధేన సర్వేషాం విషయైషిణాం।
మునేర్జనపదత్యాగాదధ్యాత్మాగ్నిః సమిధ్యతే॥ 14-42-49(93538)
యథాఽగ్నిరింధనైరిద్ధో మహాజ్యోతిః ప్రకాశతే।
తథేంద్రియనిరోధేన మహానాత్మా ప్రకాశతదే॥ 14-42-50(93539)
యదా పశ్యతి భూతాని ప్రసన్నాత్మాఽత్మనో హృది।
స్వయంజ్యోతిస్తదాసూక్ష్మాత్సూక్ష్మం ప్రాప్నోత్యనుత్తమం॥ 14-42-51(93540)
అగ్నీ రూపం రసం స్రోతో వాయుః స్పర్శనమేవ చ।
మహీ గంధధరా ఘ్రాణమాకాశః శ్రవణం తథా।
`దృశ్యమాదిత్యమేవాహురధ్యాత్మవిదుషో జనాః॥' 14-42-52(93541)
రోగశోకసమావిష్టం పంచస్రోతఃసమావృతం।
పంచభూతసమాయుక్తం నవద్వారం ద్విదైవతం॥ 14-42-53(93542)
రజస్వలమథాదృశ్యం త్రిగుణం సప్తధాతుకం।
సంసర్గాభిరతం మూఢం శరీరమితి ధారణా॥ 14-42-54(93543)
దుశ్చరం జీవలోకేఽస్మిన్సత్వం ప్రతి సమాశ్రితం।
ఏతదేవ హి లోకేఽస్మిన్కాలచక్రం ప్రవర్తతే॥ 14-42-55(93544)
ఏతన్మహార్ణవం ఘోరమగాధం మోహసంఝితం।
విసృజన్సంక్షిపేచ్చైవ మోహయన్స్వాపయంజగత్॥ 14-42-56(93545)
కామం క్రోధం భయం లోభమభిద్రోహమథానృతం।
ఇంద్రియాణాం నిరోధేన సతస్త్యజతి దుస్త్యజాన్॥ 14-42-57(93546)
యస్యైతే నిర్జితా లోకే త్రిగుణాః పంచధాతవః।
వ్యోంని తస్య పరం స్థానమానంతమథ లక్ష్యతే॥ 14-42-58(93547)
పంచేంద్రియమహాకూలాం మనఃస్రోతోభయావహాం।
నదీం మోహహ్రదాం తీర్త్వా కామక్రోధావుభౌ జయేత్॥ 14-42-59(93548)
స సర్వదోషనిర్ముక్తస్తతః పశ్యతి తత్పరం।
మనో మనసి సంధాయ పశ్యన్నాత్మానమాత్మని॥ 14-42-60(93549)
సర్వవిత్సర్వభూతేషు ద్రక్ష్యత్యాత్మానమాత్మని।
ఏకధా బహుధా చైవ వికుర్వాణస్తతస్తతః॥ 14-42-61(93550)
ధ్రువం పశ్యతి రూపాణి దీపాద్దీపశతం యథా।
స వై విష్ణుశ్చ మిత్రశ్చ వరుణోఽగ్నిః ప్రజాపతిః॥ 14-42-62(93551)
స హి ధాతా విధాతా చ స ప్రభుః సర్వతోముఖః।
హృదయం సర్వభూతానాం మహానాత్మా ప్రకాశతే॥ 14-42-63(93552)
తం విప్రసంఘాశ్చ సురాసురాశ్చ
యక్షాః పిశాచాః పితరో వయాంసి।
రక్షోగణా భూతగణాశ్చ సర్వే
మహర్షయశ్చైవ సదా స్తువంతి॥ ॥ 14-42-64(93553)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే ఆశ్వమేధికపర్వణి అనుగీతాపర్వణి ద్విచత్వారింశోఽధ్యాయః॥ 42 ॥

Mahabharata - Ashvamedhika Parva - Chapter Footnotes
7-42-7 లోకప్రజనసంయుక్తా ఇతి క.ట.పాఠః॥ 7-42-9 ఇత్యుక్తా ఇతి క.పాఠః॥ 7-42-25 జాతస్యాధ్యయనం పుణ్యమితి ఝ.పాఠః॥ 7-42-64 పితరశ్చ సిద్ధా ఇతి క.పాఠః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.